1. Enkonduko
2. La kvin opcioj
3. La kriterioj
a) Daŭro de la antaŭa
lernado
b) Antaŭaj investoj
de la ŝtato
c) Antaŭa investo de
la institucio
d) Neegaleco kaj diskrimino
e) Lingvokosto de kunsido
f) Kosto de dokumentara
produktado
g) Limtempo por ricevo de
dokumento en la diversaj lingvoj
h) Perdoj kaj distordoj
de informoj
i) Ofteco kaj graveco de
lingva handikapo
j) Lingva handikapo ĉe
legado
k) Trudoj kaj malagrablaĵoj
l) Verŝajna pligraviĝo
de la malavantaĝoj dum la venontaj dudek
jaroj
m) Terminologiaj problemoj
4. Noto pri la kunsidoj en Esperanto
5. Bilanco de la kvar sistemoj
6. Konkludo
Enkonduko
Nia
mondo malvastiĝas. Internaciaj komunikoj,
komercaj, personaj kaj kulturaj, disvolviĝas
kun impresa rapideco kaj vojaĝi al fora lando
iĝis banala sperto por multaj personoj, kiuj
neniel revus pri tio antaŭ apenaŭ kelkdeko
da jaroj. Krome, homoj translokiĝas konstante:
rifuĝintoj kaj kandidatoj al politika azilo
multiĝas pli kaj pli, same kiel enmigrantoj
sopirantaj al vivnivelo, kiun ili neniam povus
trovi sialande. El ĉiuj ĉi faktoroj
rezultas akriĝo de la lingva problemaro,
kiun, bedaŭrinde, oni ne vere prenas serioze,
same kiel oni evitas atenti la rezultojn ofte
priplorindajn de lerneja lingvoinstruado. Ekster
la ĝermanlingvaj regionoj nur unu elcento
el la junaj eŭropaj abiturientoj kapablas
sin esprimi proksimume senerare en la angla post
sesjara instruado kun kvar horoj ĉiusemajne.
La responda proporcio en Azio estas unu elmilo.
Sed tiuj faktoj evidente ne stimulas krean pensadon.
Ili estas akceptataj kun bedaŭrinda rezignacio.
En
la interŝtataj organizaĵoj, multaj delegitaroj
postulas ampleksiĝon de la lingvoservoj,
kiel eblas konstati en la koridoroj de UN. Premoj
por havigi la statuson de oficiala lingvo al la
japana, al la hindia kaj al aliaj lingvoj sentiĝas
kun kreskanta intenseco. En Eŭropo la lingvoproblemoj
pli kaj pli fariĝas kaprompilo. Ili prezentas
per si "prokrastan bombon", kiel diris
Bernard Cassen en Le monde diplomatique.
Pluraj centr- kaj orienteŭropaj landoj aliĝis
al Eŭropa Unio, aliaj jam petis aliĝon,
kaj kvankam politikistoj ofte favore reagas al
tia peto, ili evitas ĝisfunde pritrakti la
lingvan aspekton de tiu plivastiĝo, kvazaŭ
la esprimo "regi estas antaŭvidi"
ne plu validus.
Tamen
baldaŭ la komplikoj, neegalecoj kaj kostoj
kaŭzataj de lingva komunikado, kune kun la
nekontentiga efikeco de lingvoklerigo, transiros
la sojlon de tio, kion socio povas elteni. Ĉi
tiu dokumento, bazita sur esploro pri la faktoj,
celas helpi tiujn, kiuj devos difini strategion
por superi la malfacilaĵojn, kiuj baldaŭ
nepre aperos.
Nenio
malhelpas apliki al la kampo de internacia lingva
komunikado la principojn de operacia esploro.
Abundas ja nuntempe la situacioj, en kiuj diverslingvanoj
devas komuniki inter si, kaj, sekve, la okazoj
observi, kiel ili elturniĝas por superi la
lingvan barilon. La celo de la esploro estas klara:
difini, kiu estas la plej taŭga kaj justa
metodo komuniki, tiu, kiu prezentu la plej bonan
rilaton inter kvalito kaj prezo (aŭ efiko/kosto)
kaj kiu montriĝu psikologie plej kontentiga
por la plej granda nombro da koncernatoj. Por
atingi tiun celon, pluraj rimedoj rivalas. Eblas
observi, kiel ili prezentiĝas en la praktiko
laŭ kriterioj antaŭe difinitaj, kaj
poste submeti la kolektitajn faktojn al kvanta
analizo kun la celo reliefigi la respektivajn
avantaĝojn kaj malavantaĝojn de la diversaj
sistemoj.
La
kvin opcioj
Nur
la sistemoj ebligantaj komunikadon precizan kaj
nuancan, sur bona intelekta nivelo, estos konsiderataj
en ĉi tiu esploro. Ekzistas ja sennombraj
situacioj, en kiuj malsamlingvanoj interkompreniĝas
pli malpli sukcese per gestoj, mienoj, rudimentoj
de la angla aŭ uzo de misformita loka lingvo
pli malpli aĉe prononcata, sed tiujn ni ne
konsideros ĉi tie. Ne eblus en mallonga artikolo
pritrakti ĉiujn lingvajn bezonojn de nia
planedo. Ni nin limigos al okazoj, kiam nepre
necesas interkompreno klara, preciza, ekzakta
kaj detala, kiel ekzemple en la Eŭropa Parlamento
aŭ en la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj
Nacioj. La lingvaj bezonoj ĉi tie konsiderotaj
estas tiuj de ŝtatreprezentantoj, de eŭroparlamentanoj,
de la fakuloj, konsilantoj kaj kunlaborantoj de
internaciaj organizaĵoj, registaraj kaj neregistaraj,
kaj ankaŭ tiuj de la sciencistoj, specialistoj
kaj aliaj profesiuloj, kiuj kongresas aŭ
publikigas artikolojn por ide- aŭ inform-interŝanĝado
je alta nivelo de komplekseco.
Esploranto
konsideranta ĉiujn eblajn situaciojn, en
kiuj okazas internacia komunikado tiunivela baldaŭ
rimarkas, ke uziĝas nuntempe nur kvin metodoj.
Ili estas, laŭ ordo de graveco je mondskala
nivelo:
1)
la kelklingva sistemo : tiu estas la sistemo,
kiun aplikas UN, la plimulto el la interŝtataj
organizoj, same kiel multegaj neregistaraj organizoj,
internaciaj asocioj kaj internaciaj kongresoj:
limigita nombro da lingvoj kun samtempa interpretado
de parolaj komunikoj kaj tradukado de dokumentoj;
(1)
2)
la ununacilingva sistemo : tiun sistemon,
en kiu uziĝas nur unu nacia lingvo, ĝenerale
la angla, favoras la grandaj multnaciaj firmaoj;
ĝi estas ankaŭ ofte uzata en interpersonaj
rilatoj kaj en malgrandaj grupoj de fakuloj;
3)
la ĉiulingva sistemo : tiun praktikas
Eŭropa Unio: la lingvo de ĉiu membroŝtato
estas akceptita, kaj samtempa interpretado kaj
tradukado de dokumentoj estas disponigitaj al
la partoprenantoj;
4)
la interlingva sistemo : tiun alprenis
organizoj, en kiuj oni komunikas per interetna
lingvo, kiu neniam estis la lingvo de iu popolo
(svahila, Esperanto); pro praktikaj kialoj, nur
la lingva funkciado de esperantlingvaj asocioj
estos konsiderata ĉi-poste;
5)
la "svisa" aŭ "skandinava"
sistemo : ĉiu uzas sian gepatran lingvon
kaj ne necesas traduki au interpreti, ĉar
la partoprenantoj komprenas ĉiujn uzatajn
lingvojn. Tiu metodo, aplikata en la kunsidoj
de la skandinava flugkompanio SAS, estas ofte
uzata ankaŭ en Svislando en intelektulaj
medioj. Ĝi estas la sistemo de la komisionoj
de la svisa parlamento, kie ĉiu deputito
estas supozata kompreni la germanan, la francan
kaj la italan.
La
lasta sistemo ne estos konsiderata en ĉi
tiu studo, ĉar ĝi estas aplikebla nur
en limigitaj kulturaj etosoj. Ĝi ne respondas
al la komunikbezonoj ekzistantaj je tutmonda skalo
aŭ eĉ sur limigita teritorio, kiel tiu
de Eŭropa Unio. Ĝi taŭgas nur,
se la nombro de lingvoj estas limigita je tri
aŭ kvar, se la distanco inter la kulturoj
estas ne tro granda kaj se la eduksistemo havigas
sufiĉan tempon al lingvoinstruado.
[Noto
por tiuj, kiuj intencus traduki ĉi tiun artikolon
en nacian lingvon: en ĉapitro verkita pri
ĉi tiu temo por la Handbook of Sociolinguistics
(red. Ulrich Ammon; Berlino: Mouton de Gruyter,
2005), mi uzis nacilingve, respektive, la vortojn
1) oligolingual; 2) ethnolingual;
3) omnilingual kaj 4) interlingual.]
La
kriterioj
La
plejparto de ĉi tiu artikolo estos dediĉita
al la kriterioj ebligantaj difini, kie situas,
rilate al siaj rivaloj, ĉiu el la kvar konsiderotaj
sistemoj. La kriterioj detaligotaj ĉi-poste
devus doni bonan ĝeneralan ideon pri la situacio.
a)
Daŭro de la antaŭa lernado
La
ĉiulingva sistemo, uzata de Eŭropa
Unio, estas la nura, kiu ne devigas al antaŭa
lingvolernado, almenaŭ se oni konsideras
nur la kunsidojn, por kiuj interpretado kaj tradukado
estas aranĝitaj. En la aliaj tri formuloj
lingvolernado necesas almenaŭ al parto de
la partoprenontoj. En la ununacilingva sistemo
(uzata de multnaciaj firmaoj, sed ankaŭ de
multaj interpersonaj renkontiĝoj kaj malgrandaj
fakaj grupoj) ĉiuj, kies gepatra lingvo ne
estas la angla, devis lerni ĉi-lastan. Kaj
en la kelklingva sistemo (UN) same devis
lingvostudi la plimulto el la partoprenantoj,
ĉar laborlingvo kaj gepatra lingvo samas
nur por malplimulto. En la interlingva sistemo
(Esperanto) ĉiu devis lerni la komuniklingvon.
Jes ja, ekzistas infanoj kies gepatra lingvo estas
Esperanto, sed ili estas tro malmultaj por ke
oni prave povu preni ilin en konsideron.
En
la sidejoj de Eŭropa Unio oni pli kaj pli
parolas pri la problemoj, kiujn necesas alfronti,
ek de kiam ĉeĥ-, eston-, hungar-, latv-,
litov-, malt-, pol-, slovak- kaj slovenlingvanoj
partoprenas en la vivo de la institucioj. Unu
el la ebloj ofte menciataj estas redukti la nombron
de la laborlingvoj. Se tiu formulo iĝus akceptita,
Eŭropa Unio perdus sian avantaĝon koncerne
ĉi tiun kriterion: por partopreni en debato
aŭ redakti dokumenton oni tie troviĝus
en la sama situacio kiel ĉe UN, multaj ne
plu povus plenumi sian funkcion sen antaŭa
lingvolernado.
Male
al ideo tre disvastigita, necesas, por regi fremdan
lingvon, investi en la studon grandan kvanton
da tempo kaj nerva energio. Por iu, kiu partoprenas
en delikataj traktadoj aŭ parolas ĉe
la tribuno de Parlamento aŭ de Ĝenerala
Asembleo, ne sufiĉas komprenigi sin, necesas
esprimnivelo, kiu ebligas konvinki, argumenti,
tuj ekrebati, tuŝi la sentojn de la ĉeestantaro,
kiun oni alparolas, kaj samtempe eviti la riskon
aperi ridinda. S-ro Cornelio Sammaruga, prezidanto
de Internacia Komitato de Ruĝa Kruco, kaŭzis
mokajn ridojn, kiam, parolante pri la delegitoj
de IKRK dissemitaj tra la mondo, li prononcis:
"Nos délégués sont
des zéros" (anstataŭ "des
héros") (2). [Pro la prononca fuŝo, la frazo "Niaj delegitoj estas
herooj" fakte fariĝis "Niaj delegitoj
estas nuloj"]. Tamen li tiutempe loĝis
en franclingva regiono kaj laboris ĉefe en
la franca jam multajn jarojn, kaj li regas tiun
lingvon ege pli bone ol la mezuma diplomato. La
fakto, ke homo tianivela ne sukcesas eviti gravajn
lingvajn mispaŝojn reliefigas la enormecon
de la tasko, kiun prezentas per si la strebo akiri
fremdan lingvon ĝis la grado de kompetenteco
dezirinda en internaciaj rilatoj. Simile, kiam
dana ministrino s-ino Helle Degn, ekprezidanta
internacian kunsidon, volis diri, ke ŝi petas
indulgon de la partoprenantoj, ĉar, ĵus
ricevinte sian ministran postenon, ŝi ankoraŭ
ne funde posedas la temon, kaj elparolis: "I'm
at the beginning of my period" (3) ["Mi estas je la komenco de mia menstruo", anstataŭ
"de mia servperiodo"], ŝi aperis
al la internacia publiko, pere de la ĵurnalistoj,
kiel plej komike mokinda. Tamen Danlando estas
unu el la landoj, kie la angla estas plej bone
regata, kaj antaŭ ol prononci tiun frazon,
ŝi studis kaj praktikis la anglan dum pluraj
miloj da horoj.
En
politiko nepre ne estas allasinde ridindi. En
tiaj situacioj la kolegoj kaj la publiko memoras,
ne kion diris la persono, sed la vortigon, kiu
amuzis ilin. La fakto, ke post 2000 horoj da studado
de lingvo, sekvataj de trioblo pli da praktikado,
persono ankoraŭ povas fali en tiajn kaptilojn,
elokvente ilustras la senfinecon de la tasko plenumenda
por povi publike esprimi sin fremdlingve en oficiala
forumo. Nia gepatra lingvo estas enradikigita
en nia nerva sistemo samgrade kiel la mova funkciado
de la dekstra mano en la movnervoj de dekstramanulo.
Devigi iun esprimi sin fremdlingve estas same,
kiel devigi dektsramanulon ĉion fari per
la mano maldekstra. Oni ne regas fremdan nacian
lingvon je la nivelo postulata en internaciaj
medioj post malpli da 10 000 horoj da studado
kaj da praktiko (4). Esperanto prezentas apartan kazon koncerne lernrapidecon: rega
nivelo estas atingata mezume post 150 ĝis
220 horoj (la kialoj de tiu diferenco estos klarigitaj
ĉi-poste ĉe kriterio i).
b)
Antaŭaj investoj de la ŝtato
La
ĵus pritraktita kriterio koncernas la personojn,
kiuj devas sin esprimi au submeti dokumentojn
en internaciaj medioj. Sed la antaŭa lingvolernado
de ili postulata ne eblus sen investo fare de
la ŝtato. Lingvoklerigo postulas en la tuta
mondo gigantan investon tempan kaj monan. Ĝia
organizado, se ĝi nepre necesas por certigi
efikan internacian reprezentadon de ŝtato
aŭ de partio ĉe internacia nivelo, do
prezentas per si faktoron, kiun oni ne rajtas
preteratenti. La sistemo ĉiulingva (tiu
de Eŭropa Unio) kaj en nunaj kondiĉoj
ankaŭ la interlingva (Esperanto) havigas
al la ŝtatoj, el tiu vidpunkto, konsiderindan
ŝparon. Sed se oni morgaŭ devigos la
hungarajn, grekajn kaj aliajn eŭropparlamentanojn
esprimi sin angle aŭ france, la respektivaj
ŝtatoj devos investi en lingvoklerigon sumojn
nete superajn al la hodiaŭaj. Ili ja devos
garantii altan lingvan nivelon ĉe sufiĉe
vasta parto de la loĝantaro por eviti gravan
malsuperecon de siaj reprezentantoj aŭ de
la elektitoj de siaj diversaj partioj, kompare
kun iliaj similuloj el landoj "lingve potencaj".
c)
Antaŭa investo de la institucio
Du
el la lingvosistemoj trudas specifajn investojn,
kiujn evitas la du aliaj sistemoj. La multnaciaj
entreprenoj kaj aliaj establoj uzantaj la sistemon
ununacilingvan ŝparas la multajn kostojn
ligitajn al la lingvoservoj (almenaŭ koncerne
la internan funkciadon; reklamado kaj rilatoj
kun la publiko situas ekster la sfero de ĉi
tiu esploro). Same estas ĉe la esperantlingvaj
asocioj, kies lingvoreĝimon ni nomis interlingva.
Alpreni
sistemon kun tradukado kaj interpretado aŭtomate
devigas konsiderinde plimultigi la dungitaron,
proporcie kun la nombro de uzataj lingvoj. Tiu
personara plimultiĝo necesigas tutan serion
da investoj. Eblas jene resumi la celojn, por
kiuj elspezi necesas jam antaŭ ol ekfunkcios
la lingva aranĝo (aŭ, okaze de plimultigo
de la lingvoj, la nova lingva reĝimo):
-
dungi kaj trejni la lingvan profesiularon;
-
adapti la salonojn por samtempa uzo de pluraj
lingvoj (la pliampleksiĝo de Eŭropa
Unio en 2004 necesigis la aldonon al la kunsidejoj
de po naŭ novaj interpretistaj budoj; la
nombro de konektoj inter tiuj budoj unuflanke
kaj la mikrofonoj kaj aŭdiloj de la kunsidantoj
aliflanke devas respondi al ĉiuj eblaj kombinoj
de lingvoj, t.e., en la nuna EU, 380);
-
organizi tajposervon por ĉiu lingvo kun ĉio
necesa por ĝi, kio inkluzivas dungon de personaro
kaj aĉeton de ekipo, i.a. komputiloj kaj
tekstoprilaboraj programaroj adaptitaj al ĉiu
lingvo, fotokopiiloj, presiloj, stokoj de papero
kaj diversaj aliaj sekretariaj bezonataĵoj;
-
aranĝi helpservojn por tradukistoj: bibliotekojn
(kun stoko de fakvortaroj kaj bazaj libroj en
ĉiu lingvo), referencan servon, terminologian
servon, alirejon al datumbankoj, datumtrovajn
sistemojn, ktp;
-
provizi la tajp- kaj tradukservojn per oficeja
spaco, kun ĉiuj kostoj tiudependaj: meblaro,
hejtado, telefono, elektro, liftoj, alporta servo
por dokumentoj, ĉu homaj, ĉu pneŭmatikaj,
ktp., ejoj por klasi kaj konservi la dokumentojn
en ĉiuj uzataj lingvoj;
-
plani la ŝanĝojn, kiujn kaŭzos
la alfluo de nova dungitaro ligita al la nova(j)
lingvo(j): necesos ja pliaj gardistoj, plia spaco
por aŭtoparkado, pliaj kafeteriaj aŭ
restoraciaj spaco kaj organizo, pliaj oficistoj
en la dungitara servo, same kiel en la librotena,
medicina, sociala, konferenca kaj vojaĝa.
d)
Neegaleco kaj diskrimino
Iuj
lingvosistemoj estas diskriminaj, aliaj ne. En
la ununacilingva sistemo, la personoj,
kies gepatra lingvo estas uzata (plej ofte: anglalingvanoj),
ĝuas lingvan avantaĝon rilate al siaj
kolegoj, kiuj estas malfavorataj simple pro la
naskiĝloko.
La
plej diskrimina sistemo estas la kelklingva,
kiun aplikas UN same kiel multaj diversaj
institucioj, asocioj kaj kongresoj. Ĉe UN,
belga delegito franclingva rajtas uzi sian lingvon,
sed al lia flandra kolego tio ne estas permesita.
Siriano, argentinano aŭ ĉino povas plene
ekspluati la tutan elokventecan kaj konvinkan
potencialon de sia gepatra lingvo, sed tio estas
rifuzita al afgano, brazilano aŭ japano.
Por la ŝtatoj, kies lingvo havas neniun internacian
statuson, la akcepto de nova lingvo kreskigas
la neegalecon, ĉar ĝi pligrandigas la
nombron de la eblaj kontraŭuloj lingve pli
bone armitaj ol ili por trafe valorigi siajn starpunktojn.
Ironie, tiun relativan perdon de influo pagas
la ŝtatoj, kiuj suferas la perdon. La aldono
de nova laborlingvo ja estigas plialtiĝon
de la ĝenerala buĝeto, en kies financado
ili partoprenas samproporcie, kiel antaŭe.
Ŝajne neniu iam ajn proponis pondi la kontribuojn
al la financado de la institucio por kompensi
la plifortigon aŭ malplifortigon, kiun kaŭzas
al ŝtato la aldono de nova lingvo.
Teorie,
la nuna sistemo de Eŭropa Unio certigas egalecon
inter la popoloj. Praktike, tamen, tiu aserto
devas akcepti kelkajn rezervojn.
Unuflanke,
en la sekretariejo, oni apenaŭ uzas lingvojn
kiel la nederlanda, la greka, la portugala, la
finna aŭ la lingvoj de la ŝtatoj aliĝintaj
en 2004. Kelkaj lingvoj do estas "pli egalaj
ol aliaj", ĉu kiam temas pri posteno
de eŭropa oficisto, ĉu kiam civitano
aŭ parlamentano deziras kontakti la administracion.
Aliflanke,
ĉar apenaŭ ekzistas interpretistoj kapablaj
prizorgi kelkajn lingvokombinojn, kiel portugalan-grekan,
slovenan-estonan, nederlandan-finnan, ktp., oni
uzas por tiuj lingvoj la relajsan sistemon, ankaŭ
nomatan perado per pivotlingvo: la portugala interpretisto
sin konektas al la anglalingva budo kaj rediras
sialingve, ne la originalan paroladon, kiun li
ne komprenas, sed ties angligon. Laŭ studo
farita de UN pri la propraj lingvoservoj,
"en sciencaj kunsidoj la perdo de informoj pro la 'relajso'
estas almenaŭ 50%". (5)
La reprezentantoj de la
diversaj landoj do ne ĝuas egalecon, ĉar
portugalo, finno, dano, greko, hungaro, sloveno
kaj aliaj havas malpli da ŝancoj esti senerare
kaj komplete komprenataj ol la partoprenantoj,
kiuj uzas pli "grandan" lingvon. Ĉiu
interpretado portas kun si perdon kaj misformon
de parto de la transdonata informado; se okazas
duobla interpretado, tiuj mankoj multobliĝas.
Tria
rezervo: la servo de la deponitaj markoj, kies
sidejo estas en Munĥeno, ne uzas ĉiujn
lingvojn de la membroŝtatoj de Eŭropa
Unio.
La
problemo de neegaleco, nuntempe duaranga en Eŭropa
Unio, tie iĝos same ampleksa kiel en UN,
se iam estos decidite limigi la nombron de lingvoj.
La
formulo interlingva (Esperanto) evitas
ĉian diskriminon: ĉiuj uzas lingvon,
kiun ili devis lerni en tempo limigita kaj proksimume
egala, kia ajn la gepatra lingvo. Ĉar neniu
uzas la lingvon de sia lando aŭ de sia lingva
regiono, neniu ĝuas espriman superecon nur
pro aparteno al difinita popolo. Tiun avantaĝon
jam substrekis raporto de la Ligo de Nacioj:
"En la sekretariejo de la Ligo de Nacioj ni havis la ekzemplon
de la internacia konferenco de lernejaj aŭtoritatoj,
kies debatoj okazis en Esperanto. (...). Kio precipe
impresas, tio estas la egaleco, kiun havigas al
simila kunsido la uzo de komuna lingvo, kiu metas
ĉiun sur la saman nivelon kaj kiu ebligas
al la delegito de Pekino aŭ de Hago esprimi
sin kun tiom da forto, kiom liaj kolegoj de Parizo
aŭ Londono". (6)
El
la observado de internaciaj kunsidoj kaj kongresoj
evidentiĝas, ke ekzistas korelacio inter
la rajto uzi la propran lingvon kaj la ofteco
de ekparolo. Kiu ne rajtas uzi la propran lingvon,
tiu intervenas malpli ofte en debato. Eblas nur
du rimedoj por meti diverslandanojn sur egalecan
nivelon:
a) ĉiu rajtu uzi la gepatran lingvon,
b) neniu rajtu uzi la gepatran lingvon.
Teorie
ekzistas do, krom la sistemoj ĉiulingva
kaj interlingva, tria opcio
evitanta diskriminadon: la uzo de nur kelkaj lingvoj
(la sistemo kelklingva), sed kun malpermeso
al ĉiu parolanto aŭ redaktanto esprimi
sin propralingve. En tia sistemo, se Eŭropa
Unio limigus la laborlingvojn al, ekzemple, la
angla, la franca kaj la germana, la angl-, franc-
kaj germanlingvanoj devus esprimi sin per lingvo
alia ol la propra por ne ĝui privilegion
rilate al siaj "malpli egalaj" kolegoj.
Fakte, tiu formulo, kiu restarigus plenan egalecon,
ne havas multajn ŝancojn iĝi alprenita
pro la politika fortorilato inter la ŝtatoj.
e)
Lingvokosto de kunsido
La
ĉefan koston imputeblan al lingva komunikado
dum kunsido estigas interpretado. Temas precipe
pri la salajro de la interpretistoj kaj de la
teknikisto, kiu prizorgas la ŝaltadojn kaj
konektojn. Kompreneble, ju pli granda la nombro
de lingvoj, des pli granda la kosto. La sistemo
ĉiulingva (eŭropunia) elstaras
inter ĉiuj aliaj kiel tiu, ĉe kiu la
kunsidaj lingvokostoj estas la plej altaj. Verdire,
la distanco inter Eŭropa Unio kaj la aliaj
internaciaj institucioj estas giganta tiurilate.
La sistemoj ununacilingva kaj interlingva
kostas nenion ĉi-kriterie.
f)
Kosto de dokumentara produktado
Ju
pli multaj la laborlingvoj, des pli multe kostas
produkti la dokumentaron. Tiuj kostoj precipe
enhavas la salajrojn de la tradukistoj, reviziistoj,
terminologiistoj, bibliotekistoj, referencistoj
(kie ili ekzistas, ekz. ĉe UN) kaj tajpistoj
unuflanke, la oficejaj varoj kaj aliaj renovigataj
elspezoj aliflanke (papero, amortizo de la komputiloj,
elektro, telefono kaj fakso, prizorgado de la
ejoj, trans- kaj dissendo de dokumentoj, ktp.).
Fakto
ofte ignorata ekster lingvoservoj estas, ke tradukisto
ofte devas fari detektivan laboron. Tre ofte vorto
kondensas plurajn informerojn sed la diversaj
intersekcioj tre diferencas de unu lingvo al alia.
Ekzemple, la anglaj vortoj his secretary
donas neniun informon pri la sekso de la persono,
pri kiu temas, sed malkaŝas, ke li aŭ
ŝi laboras por viro. En la franca estas la
malo: son secrétaire aŭ sa
secrétaire indikas la sekson de la
oficist(in)o, sed sciigas nenion pri tiu de la
estro. Nu, ne eblas ĝuste traduki tiajn esprimojn
sen scii la koncernan detalon. Individua nomo
povas helpi, sed ne ĉiam, precipe se temas
pri fora kulturo. Ĉu Secretary Tan Buting
estas viro aŭ virino? Ne eblas traduki
tiujn vortojn sen esplori. En multaj landoj erari
pri sekso estas grave ofendi. Krome, la persona
nomo ne ĉiam disponeblas. Same ne eblas traduki
en plej multajn lingvojn la anglan esprimon to
develop such an industry sen scii pri la ekonomia
situacio de la konsiderata regiono, ĉar la
angla esprimo povas signifi ĉu "krei
novan industrion" ĉu "disvolvi
jam ekzistantan industrion". La tradukisto
devas esplori por ekscii pri kio temas, kio klarigas
la gravecon de komputilo, de telefono, de faksilo
kaj de bona biblioteko.
Preterpase,
la neceso por tradukisto trovi respondon al nelingvaj
demandoj estas unu el la kialoj, pro kiuj komputila
tradukado estas ege iluzia. Okdek elcentoj el
la tempo de tradukisto estas dediĉataj al
esploroj sen rilato kun lingvoj aŭ al nesolveblaj
lingvaj problemoj (neniu lingvo kapablas ĉion
ekzakte esprimi). Kion komputilo povas fari koncerne
tradukadon, tio estas farebla al homaj tradukistoj
en tre mallonga tempo, proksimume dek elcentoj
el ilia labortago. Sed la esploroj postulataj
de perfekta traduko necesigas sagacon kaj elturniĝemon
superantajn la kapablojn de la plej bona reto
de aparatoj kun t.n. artefarita inteligento.
Tradukendaj
dokumentoj estas tre diversspecaj. Ili inkluzivas,
i.a., la jenajn:
a)
korespondaĵojn; multaj leteroj alvenas
en lingvo ne komprenata de la adresito aŭ
de la oficisto komisiita respondi;
b)
fundamentaj dokumentoj, kiel en Eŭropa Unio
la Mastriĥta Traktato aŭ la projekto
de Konstitucio; tiu kategorio inkluzivas jurajn
kaj regularajn tekstojn regantajn la vivon de
la institucioj;
c)
protokoloj kaj raportoj de kunsidoj, proponitaj
rezoluci-projektoj kaj rezolucioj akceptitaj de
la decidaj organoj;
ĉ)
periodaj raportoj (ekzemple, en la UN-reto kaj
en la eŭropaj institucioj, la raportoj pri
la situacioj ekonomia, socia, kultura, eduka kaj
publiksaneca);
d)
studoj kaj esplorraportoj, kies preparon altnivela
organo komisiis al la sekretariejo aŭ al
fakula grupo;
e)
raportoj pri la progresostato de plenumataj projektoj;
f)
kontraktoj;
g)
ellaboritaj labordokumentoj por komitatoj aŭ
etaj laborgrupoj.
La
lingva kosto de la dokumentaro dependas de la
efikeco de la tradukistoj. Bedaŭrinde estas
praktike neeble ricevi precizan ideon pri la mezuma
efikeco, ĉar la statistikoj estas ĝenerale
aranĝitaj por kaŝi la malfortan produktadon
de la lingvoservoj. Ekzemple 50-paĝa dokumento
resendita al traduka sekcio por dekfoja korektado
de la sama vorto estos enskribita sur la enira
slipo kun la tuta paĝnombro: la laboro estos
finita post kelkaj minutoj, sed la sekretariejo
enskribos 50 paĝojn en siaj statistikoj.
Tiaj etaj aranĝoj estas verŝajne neeviteblaj,
ĉar sur neniu nivelo estas avantaĝe
al institucio, ke la ekstera mondo sciu, kiom
reale kostas multlingveco. La sekretario tiele
plialtiganta la ciferojn povas fidi je nepuno.
Konscienca
tradukisto kapablas ĝuste traduki en tago
apenaŭ pli ol kvin aŭ ses A4-ajn paĝojn
kun duobla interlinio. Ĉe UN la plej rapida
tradukservo, la angla, havas mezuman efikecon
de po 2331 vortoj por ĉiu tradukisto en tago
(6,6 paĝoj 32-liniaj aŭ entute 4 paĝoj
52-liniaj), la ĉina sekcio, la malplej rapida,
havas mezuman produktadon de 843 vortoj (oni ĉiam
kalkulas laŭ la vortoj de la originala teksto),
meze situas la franca sekcio: 1517 vortoj (2,65
paĝoj kun simpla interlinio aŭ 4,3 normaj
paĝoj).(7)
La
nombro de po 7000 vortoj tage por ĉiu tradukisto,
citita en la gazetaro por la Ministra Konsilio
de Eŭropa Unio (8), estas nekredebla por iu ajn konanta de ene la tradukservojn. Tiu
nombro atingeblas nur per tiel priplorinda kvalito,
ke - se ĝi estus ĝusta - la teksto fakte
estus ne uzebla kaj la mono elspezita vane. Tio,
ho ve!, povas okazi: tiun sorton trafis la unua
versio de la Mastriĥta Traktato. Tiu longa
dokumento (253 paĝoj) estis vere grava, ĉar
ĝi difinis la ontan organizadon de Eŭropa
Unio, kaj pri ĝi devis voĉdoni ĉiuj
civitanoj de la membroŝtatoj por sciigi,
ĉu ili ĝin aprobas aŭ malaprobas.
Nu, tiun tekston oni devis urĝe retiri el
la librejoj kaj bibliotekoj, ĉar la enhavo
diferencis de unu lingvo al alia. Necesis refari
la laboron ekde la komenco kaj represigi la traktaton
(9). Pri la kosto de tiu duobla laboro la publiko neniam estis informita.
Tradukado
multe kostas. En la reto de institucioj de Unuiĝintaj
Nacioj tradukado en sep laborlingvojn kostis jam
en 1978 (sen la "ĝeneralaj kostoj":
oficejoj, elektro, papero, ktp.) po 1698 usonajn
dolarojn por 1000 vortoj (10), tio estas pli ol 1,5 dolaroj por vorto. Tiu sumo, certe malsupera
al la hodiaŭa kosto, ŝajnas multe pli
realisma ol tiu de 0,36 dolaro por vorto, menciita
de la gazetaro por Eŭropa Unio (11). Laŭ la fonto, el kie ĉi-lastaj ciferoj estis ĉerpitaj,
Eŭropa Unio tage tradukus 3 150 000 vortojn:
la tradukado do kostus 1 134 000 dolarojn tage.
g)
Limtempo por ricevo de dokumento en la diversaj
lingvoj
En
plurlingva institucio la dokumentoj tradukendas
kaj tio postulas tempon. Tiu faktoro ankaŭ
eniras en la kalkulan analizon de la diversaj
formuloj.
Ĉe
UN kaj la institucioj ligitaj al ĝi la produktado
en ses lingvoj de originalo kun 25 A4- paĝoj
kun simpla interlinio (14 000 vortoj) bezonas
63,9 tagojn da laboro por la tradukado kaj 22,9
por la revizio (12). Se oni aldonas la tempon necesan al la tajpistaro por pretigi
la definitivan dokumenton, oni atingas daŭron
de 98,8 labortagoj. Certe, tio ne signifas, ke
la dokumento disponeblos nur post cento da tagoj;
la diverslingvaj tradukistoj laboras samtempe,
kaj la urĝaj tekstoj estas dividitaj inter
pluraj tradukistoj, kiel oni cetere farus por
teksto multe pli longa ol tiu ĉi tie konsiderata.
Ankaŭ la tajpado okazas samtempe por la diversaj
versioj. Tamen estas utile konscii pri la graveco
de la homa peno investita por rezulto mezkvalita:
cento da labortagoj por komuniki, ofte malperfekte,
le enhavon de nur 25 paĝoj ne estas bagatelo.
Ne mirigas, ke la tradukservoj malemas liveri
precizajn statistikojn.
Laŭ
nia fonto, se la teksto estas ne urĝa, ĝi
bezonos 24 tagojn por ĉiulingve disponebli.
Se ĝi estas urĝa, oni dividos ĝin
en plurajn partojn kaj ĝi disponeblos post
proksimume ses tagoj.
Ĉar
la daŭroj rezultas el la naturo mem de la
traduklaboro, oni povas supozi, ke la ciferoj
estas analogaj ĉe Eŭropa Unio.
En
la formuloj ununacilingva (multnaciaj firmaoj)
kaj interlingva (Esperanto) la dokumento
disponeblas tuj post sia redakto, ĉar aliaj
versioj ol la originalo ne necesas.
h)
Perdoj kaj distordoj de informoj
Komunikado
okazas nur, se la aŭdanto de parolado aŭ
la leganto de dokumento ricevas ekzaktan version
de tio, kion diris la parolanto aŭ aŭtoro.
Ĝenerale, la fakto transiri de unu lingvo
al alia kaŭzas iun nombron da ŝovoj
de tio, kion esprimas la originalo, al tio, kio
estas fakte transdonita en la alia lingvo. En
la ununacilingva kaj interlingva sistemoj
ne ekzistas perdoj aŭ misformoj ligitaj al
translingvigo, ĉar legantoj kaj aŭdantoj
disponas nur originalojn. Se estas dubo aŭ
miskompreno, la kaŭzo ne troviĝas en
la lingva reĝimo, sed en la nesufiĉa
scipova nivelo de la koncernato.
Male,
se oni transiras de unu lingvo al alia (traduke
aŭ interprete), kiel en la sistemoj kelklingva
kaj ĉiulingva, la riskoj de eraro
multobliĝas. Oni vidis ĉi-supre, ke
per la metodo de relajsa aŭ pivotlingva interpretado,
la perdo de informo povas atingi 50%. Eĉ
se interpretado okazas rekte el la fonta lingvo
al la cela, perdo de 10% kaj distordoj de 2 aŭ
3% estas rigardataj normalaj. La kondiĉoj
de samtempa interpretado estas tiaj, ke home ne
eblas senmanke transdoni la prononcatan paroladon.
Interpretisto devas ne nur havi bonan parolmanieron,
perfektan regon de la diversaj lingvoj, per kiuj
li laboras, rapidan menson kaj bonan aŭdkapablon,
sed krome li devas sufiĉe scii pri la kampo,
pri kiu temas, por povi reale sekvi la debaton.
Tia kuneco de profundaj lingvaj kaj fakaj kompetentecoj
povas nur esti ege malofta. El tio rezultas la
granda proporcio da nebonaj interpretistoj:
"La plimultiĝo de la plurlingvaj konferencoj kaj ilia
kreskanta komplekseco, kiujn oni povis observi
dum la lastaj jaroj (...), havis kiel efikon kreskigi
la neceson disponi lingvan kompetentularon kaj
igis pli ĝena ties nesufiĉon rilate
al la bezonoj. Kun pli malpli da emfazo laŭ
la institucio, la organizoj, kiuj respondis al
nia enketo, unuanime deklaras, ke iĝas pli
kaj pli malfacile dungi kompetentajn interpretistojn
kaj tradukistojn. Granda institucio aldonas, ke
« ĉiam estis malfacile trovi sufiĉan
kvalifikitan lingvan personaron; sed dum la lastaj
jaroj pro la multiĝo de kunsidoj en ĉiuj
organizoj kaj la manko de kunordigado inter ili,
la problemo ofte estis trovi sufiĉan nombron
da interpretistoj aŭ konferencaj tradukistoj
sendepende de ilia kapableco »." (13)
"Pluraj organizoj substrekas la lingvajn malfacilaĵojn
ligitajn al la specialigita karaktero de multaj
temoj traktataj dumkunside (...). En teknika institucio,
la pritraktoj iĝas pli kaj pli fakaj kaj
malfacile kompreneblaj pro tio, ke scienco kaj
ties aplikoj konstante progresas. Eĉ en neteknika
kunteksto terminaraj problemoj konstante stariĝas,
kaj nur alte kvalifikita personaro kapablas solvi
ilin. Tiuj faktoroj pli aldonas al la malfacileco
dungi kvalifikitan lingvan istaron." (14)
Ankaŭ
skriba tradukado viktimas al iu nombro da eraroj,
eĉ se nur ĉar la tradukistoj ofte laboras
sub premo (traduko postulata urĝe; nokta
laboro; ktp). La ĉi-supra diraĵo pri
la Mastriĥta Traktato montras, ke eĉ
la plej gravaj tekstoj ne estas ŝirmitaj
kontraŭ distordoj. La Ĉarto de Unuiĝinta
Nacioj prezentas alian ekzemplon. Se, en la angla,
artikolo 33 aplikiĝas al "any dispute,
the continuation of which is likely to endanger
the maintenance of international peace and security"
["ĉia konflikto, kies daŭrigo
probable endanĝerigos la konservon de internaciaj
paco kaj sekureco"], en la franca temas pri
"tout différend dont la prolongation
est susceptible de menacer le maintien de la paix
et de la sécurité internationales"
[ĉia malakordo, kies plilongiĝo
povas minaci la konservon de internaciaj paco
kaj sekureco]. Kiel la hispana (kiu forigas la
vorton any, "ĉia": "una
controversia cuya continuación sea susceptible
de poner en peligro"...) la franca antaŭvidas
simplan eblecon, dum la angla parolas pri probableco,
io klare malsama. (La Webster-vortaro difinas
likely per "of such a nature or
so circumstanced as to make something probable").
La nuanco ege gravas, se konsideri, ke precize
tiu esprimo difinas, ĉu la Sekureca Konsilio
rajtas aŭ ne iniciati la aranĝojn por
solvi la konflikton. La aliaj aŭtentaj tekstoj
ne igas la taskon de la Konsilio pli klara: la
rusa uzas la esprimon <>3;> 1K, kiu signifas "povus", dum la ĉina uzas la vorton
zuyi, kiu signifas "sufiĉe por".
La diferencaj versioj de tiu teksto, kun egala
jura valideco, aspektas kiel gamo etendiĝanta
de "sufiĉa" ĝis "probabla"
pasante tra "ebla".
Se
eĉ juraj tekstoj kun tia graveco enhavas
erarojn aŭ dusencaĵojn, kion diri pri
malpli gravaj tekstoj! En dokumento de Eŭropa
Unio oni povas trovi mencion pri des avions
sans pilote qui prennent pour cibles les centrales
nucléaires ["avadiloj senpilotaj,
kiuj prenas la nukleenergiajn centralojn kiel
atakcelojn"], dum fakte la originalo temas
nur pri aviadiloj, kiuj, senpilote, aŭtomate
direktataj, flugas super atomcentraloj (15). Ĉu tiaj neperfektaĵoj estas permeseblaj, konsidere al
la imponaj kostoj de tradukado?
Tian
eraron, potenciale danĝeran, povus kaŭzi
la relajsa sistemo. Tiu sistemo, menciita ĉi-supre
rilate al la samtempa interpretado de paroladoj,
ja ankaŭ uziĝas en tekstotradukado.
En Eŭropa Unio litovigo de greka teksto aŭ
portugaligo de slovena fakte estas traduko el
la anglalingva aŭ franclingva versio. Tiu
procedmaniero iĝis pli kaj pli kutima, ek
de kiam lingvoj, kiel la hungara, la estona aŭ
la ĉeĥa estas uzataj, kio trenas kun
si plimultiĝon de la nombro de mistradukoj.
La rilato efikeco/kosto do malfavore evoluas paralele
al la multiĝo de lingvoj: ju pli multe da
lingvoj, des pli altaj la kostoj kaj malpli efika
la traduklaboro.
i)
Ofteco kaj graveco de lingva handikapo
La
esprimo "lingva handikapo" signas ĉi
tie la tuton de la eroj de la fremda lingvo, kiuj
malhelpas glatan esprimadon parolan aŭ skriban.
Alivorte, ju pli granda la lingva handikapo, des
malpli da flueco. Kiu sin esprimas propralingve,
tiu ne spertas lingvan handikapon. Male, tiuj,
kiuj ne perfekte regas la lingvon de la kunsido,
serĉas la ĝustajn vortojn, anstataŭigas
vorton aŭ koncepton per termino malpli taŭga,
sed pri kiu ili estas gramatike certaj, sin esprimas
per frazoj pli akraj ol se en la propra lingvo,
rezignas iun nombron da nuancoj kelkfoje tre gravaj,
kaj ilia esprimado havas ege malpli da forto ol
se ili uzus la gepatran lingvon. Krome ili ofte
havas fremdan manieron prononci, kiu povas okazigi
konfuzojn aŭ igi ilin ridindaj (diri "My
government sinks", "Mia registaro
sinkas", kiam oni kredas diri "my
government thinks", "mia registaro
opinias...", estas efiko de lingva handikapo,
kiu kvazaŭ pro difino estas ŝparita
al tiuj, kiuj uzas sian gepatran lingvon). La
handikapo simile ekzistas je la nivelo de skribaj
rilatoj, sed en tiuj ĝi estas pli facile
superebla, ĉar la verkanto ĝenerale
havas pli la tempo por pripensi, ne troviĝas
meze de impresa ĉirkaŭantaro, kaj disponas
referenclibrojn - vortarojn, gramatikojn - por
kontroli okaze de dubo.
Eŭropa
Parlamento rekonis, kiel malfacile estas uzi la
lingvon de alia popolo:
"Kiu ajn penis lerni fremdan lingvon, scias ke vera multlingveco
estas malofta. Ĝenerale la gepatra lingvo
estas la nura, kies nuancojn oni plene regas.
Ne estas dubo, ke oni estas politike pli forta,
kiam oni parolas la propran lingvon. Sin esprimi
propralingve havigas avantaĝon super tiuj,
al kiuj estis trudite, egale ĉu tio plaĉas
al ili aŭ ne, uzi alian lingvon." (16)
Facile
do kompreneblas, ke kiam la franca ministro pri
eŭropaj aferoj, S-ro Alain Lamassoure, anoncis
la 14-an de decembro 1994, ke Francio profitos
de sia prezidado de la Unio por proponi la redukton
al kvin laborlingvoj, reago venis tuj. La greka
registaro vigle protestis; la Atena gazetaro parolis
pri "Eŭropo kun du rapidecoj, eĉ
lingve" (17). Se oni serioze akceptas la nepran devon funkcii juste kaj demokratie,
lingva handikapo certe estas la plej grava faktoro,
kiun konsideru ĉia studo komparanta la diversajn
opciojn eblajn en la praktiko por superi la lingvajn
barilojn.
Tiu
handikapo estas precipe grava en la sistemo kelklingva
("UN" ktp), kie la plimulto de la
delegitoj aŭ kongresanoj devas sin esprimi
fremdlingve. Lingva handikapo nuntempe ne ekzistas
en la ĉefaj organoj de Eŭropa Unio,
sed se, kiel multaj proponas, oni reduktos la
nombron de laborlingvoj, ĝi trafos iun proporcion
de la ŝtatreprezentantoj kaj civitanoj.
Lingva
handikapo apartenas al la sfero de neŭropsikologio.
Ĝin kaŭzas ĉio, kio malhelpas la
normalan funkciadon de la nerva sistemo strebanta
esprimi ideon. Ĉiu lingvo prezentas per si
reton el kompleksaj programoj, laŭ la komputa
senco de la termino, ofte kontraŭataj de
inhibaj subprogramoj. Se oni demandas al personoj,
kiuj plurjare studis la anglan, kiel diri "ŝafoj"
tiulingve, naŭ el dek respondas "sheeps"
anstataŭ la ĝusta formo "sheep".
La eraro fontas el tio, ke la vorto "sheep"
devas normale envoki la subprogramon "ne
apliki la ĝeneralan programon: "pluralo
→ +s ". Sed la granda plimulto
el la personoj, kiuj lernas la anglan (aŭ
ajnan alian lingvon), ne sukcesas konservi viglaj
en siaj cerbaj strukturoj la konsternegan nombron
da subprogramoj, kiujn oni devas enmensigi al
si por esprimi sin senerare per lingvo malsama
ol tiu de la vivmedio.
Tiu
komplekseco estas la kialo, pro kiu minimume 10
000 horoj da studado kaj praktikado necesas por
plene regi nacian lingvon. La leganto, kiu imagas
tiun nombron troigita, simple observu la lingvaĵon
de ses- aŭ sepjarulo parolanta la propran
lingvon. Kvankam la horoj da plena mergiteco en
la gepatra lingvo nombras pli ol 10 000, ĝi
ankoraŭ faras multajn erarojn. Ĝiaj
vortigoj enhavas abundon da formoj, kiel, ĉe
franclingva infano, vous disez, s'il voudrait,
plus bon, une chevale, la jouetterie [la ĝustaj
formoj estas vous dites, s'il voulait, meilleur,
une jument, le magasin de jouets]. Ĉe
juna usonano samaĝa oni notas formojn, kiel
I comed, foots, it's mines, when he'll go [ĝustaj
estus I came, feet, it's mine, when he goes].
Proksimume dekmil horoj ne sufiĉas por instrui
ĝustan lingvouzon. Estus erare atribui tiujn
erarojn al la juna aĝo de la geknaboj. Neniu
el iliaj lingvaj fuŝoj radikas en intelekta
nematureco, tute male: la infano estas pli logika
ol la oficiala lingvo. La eraroj fontas nur el
tio, ke la subprogramoj devantaj inhibi la ĝeneralajn
programojn ankoraŭ ne estas instalitaj au
stabiligitaj en la respondaj cerbaj strukturoj.
Naŭdek
ĝis naŭdek kvin elcentoj el la tempo
dediĉata al lingvostudo konsistas en encerbigo
de subprogramoj celantaj inhibi la normalajn programojn.
Sed tiuj inhibaj subprogramoj devas encerbiĝi
kiel refleksoj: tiel longe, kiel ili ne funkcias
aŭtomate, sen peno, sen pripenso, la lingvo
ne estas regata. Homa cerbo spontane emas transformi
al ĝenerala programo ĉian signon asociitan
al signifo. Pro tiu universala leĝo la natura
cerba funkciado igas iun, kies gepatra lingvo
ne estas la franca, sed kiu devas esprimi sin
france, vortigi la koncepton "nesolvebla"
per la neĝusta vorto irrésolvable
(uzata de 90% el la fremdlingvanoj france parolantaj).
Por taŭge paroli la francan, oni devas bloki
la naturan iron de la nerva fluo per signo "barita
vojo" kaj instali devojigon kondukantan al
la ĝusta formo insoluble. Same la
infano diranta plus bon (malĝusta
formo signifanta "pli bona") rimarkis
la signon plus, kiun oni trovas en "plus
grand, plus petit, plus fort, plus chaud"
["pli granda, pli eta, pli forta, pli varma"]
kaj ĝeneraligas ĝin. Ĝi ankoraŭ
ne instalis la trafiksignon "barita vojo",
kiu bloku plus bon, kun devojigo al meilleur
[ĝusta maniero esprimi la koncepton "pli
bona" en la franca].
Lingvo
libera je inhibaj subprogramoj kaj enhavanta nur
ĝeneralajn programojn (ekzemple nur unu programon
por pluralo, nur unu programon por verba prezenco,
nur unu programon por derivi adjektivon el substantivo,
ktp.) respektas sen limigo la naturan emon ĝeneraligi
la lernitajn elementojn. Tial oni akiras ĝin
rapide kaj sentas sin hejme en ĝi. Tia estas
Esperanto. Lernanto de la angla ne povas ĝeneraligi
la programon "profesio: → + er"
eĉ se li deduktis el "farm
→ farmer"," report →
reporter", ke tie ŝajnas funkcii
regulo. Li ja ne povas formi " fish
→ fisher" (oni diras
fisherman), nek " tooth →
toother" (oni diras dentist).
Koncerne la skribon, li eĉ ne povas formi
"translate → translater";
oni skribas "translator". Male
en Esperanto oni neniam devas subpremi la spontanan
kreiĝon de ĝenerala programo el antaŭe
observita signo. Fakte la formoj farmo →
farmisto, raporto → raportisto, fiŝo
→ fiŝisto, dento → dentisto,
traduki → tradukisto konsistigas nur
etan parton de senfina serio. Kia ajn la kampo,
pri kiu temas, la personoj sin esprimantaj tiulingve
scias, ke ili povas formi la nomon de profesio
per la morfemo -isto. Tiu certeco havigas,
kiam oni esprimas sin, senton de sekureco, kiu
radike distingas Esperanton disde ĉiu alia
fremda lingvo. La reguleco kaj la sento de sekureco
eliminas la handikapon.
Krome,
Esperanto-uzanto ĝuas grandan liberecon en
frazkonstruo. Por esprimi la ideon de la angla
he helps me, de la franca il m'aide,
de la germana er hilft mir, li aŭ
ŝi povas sekvi la anglan strukturon : li
helpas min , la francan : li min helpas,
aŭ la germanan : li helpas al mi.
Jarcento da uzado pruvis, ke tiu libereco kreskigas
la lingvan komforton sen ĝeni la interkomprenon.
Similan liberecon havigas la fleksebleco en la
elekto de la gramatika kategorio. Por esprimi
la ideon "li iris al la hotelo en buso"
la parolanto disponas tutan gamon da vortigoj,
el kiuj multaj ne havas ekvivalenton alilingve,
kvankam ili estas tuj kompreneblaj, se oni lernis
la signifon de la finaĵoj kaj prepozicioj:
li iris al la hotelo per buso, hotelen li iris
buse, al la hotelo li busis, li buse alhotelis,
ktp.
La
libereco de frazkonstruo kaj la rajto senbare
ĝeneraligi ĉiun strukturon, ĉu
gramatikan, ĉu leksikan, kreas fluecon: tiu,
kiu sin esprimas, povas trankvile fidi la naturan
cerban funkciadon kaj ne devas, kiel en aliaj
lingvoj, elspezi konsiderindan kvanton da nerva
energio pro necerteco aŭ por skani sian memoron,
ofte sensukcese, serĉe al la ĝusta vorto
aŭ al gramatika regulo, kiu kvazaŭ fuĝas
for, kiam oni bezonas ĝin. Tial, kiel diras
Prof. Pierre Janton:
"Kvankam ĝi ne estas gepatra lingvo, ĝi tamen ne
estas lingvo fremda. Matura uzanto neniam perceptas
Esperanton kiel alinacian lingvon." (18)
Tiuj
precizigoj klarigas fakton rimarkeblan tuj, kiam
oni ĉeestas internacian kunsidon en Esperanto:
tiulingve lingva handikapo praktike forestas.
Al la lingvaj kaj neŭrologiaj kaŭzoj
de tiu fenomeno aldoniĝas faktoro pure psikologia,
nome la fakto, ke ĉiu Esperanto-uzanto scias,
ke neniu el liaj alparolatoj tie uzas sian propran
lingvon, kaj ke ne ekzistas popolo, kiu povas
arbitre dikti, kio jes kaj kio ne akcepteblas
en la maniero esprimi sin. Sekve, la parolantoj
neniam sin sentas malsuperaj pro tio, ke ili ne
apartenas al la popolo, kiu difinis la normojn.
El tio rezultas, ke la subjektiva travivaĵo
tre diferencas de tio, kio ĝi estas en la
sistemoj kelklingva kaj ununacilingva,
en kiuj tiu, kiu uzas lingvon alian ol la propran,
ĉiam sentas sin iugrade malsupera (krom se
li aŭ ŝi estas tro aroganta por konscii
pri sia reala, eble ne tre alta, nivelo, kio ne
estas tiel malofta en internaciaj medioj).
Partoprenantoj
en Esperanto-kunsido esprimas sin flue kaj oni
tie ne notas korelacion inter la lingvo kaj la
ofteco de parolpeto. Tial, kvankam ĉiu uzas
lingvon lernitan post sia frua infaneco, la observanto
havas la senton troviĝi en medio, kie ĉiu
parolas sian gepatran lingvon. Eble estas la trajto,
kiu plej distingas la sistemon interlingvan
disde la aliaj tri sistemoj ĝenerale
aplikataj al komunikado inter malsamlingvanoj.
j)
Lingva handikapo ĉe legado
Legado
de dokumentoj ludas ampleksan rolon en internaciaj
aktivecoj. Granda estas la diferenco inter komprenoj
aŭda kaj lega. La poentoj donitaj ĉi-sube
por tiu kriterio en la kvanta komparo de la diversaj
opcioj prezentas mezumon: estis la sola maniero
preni en konsideron la grandajn diferencojn inter
la personoj laŭ la profundo de ilia regado
de la lingvo, en kiu ili ricevas la dokumentojn.
En
la sistemo kelklingva multaj delegitoj
ricevas la dokumentojn en lingvo, kiun ili legas
sen granda problemo, eĉ se ili ĝin fuŝe
parolas. Ke la poentoj esprimantaj la amplekson
de malavantaĝoj en la ĉi-posta tabelo
estas pli altaj por la sistemo ununacilingva,
tion klarigas la fakto, ke laŭ diversaj
enketoj, la dusenceco de la angla ofte estigas
miskomprenojn. Ekzemple "Soviet expert"
kaj "English teacher" estas ofte
komprenataj de ne-anglalingvanoj kiel respektive
"soveta fakulo" kaj "angla instruisto",
kvankam ili povas ankaŭ signifi "nesovetia
specialisto pri sovetiaj aferoj" kaj "instruisto
de la angla lingvo kun nebrita civitaneco".
Same "Japanese encephalitis vaccine"
estos ofte komprenata kiel "japana vakcino
kontraŭ encefalito" kaj ne kiel "vakcino
kontraŭ japana encefalito", kiu estas
la ĝusta traduko. En Esperanto, la alia unulingva
sistemo nun uzata, oni ne bezonas pli da silaboj
por esprimi tiujn du konceptojn, sed du- kaj dubsenceco
evitiĝas: en "japana encefalit-vakcino"
kaj "japan-encefalita vakcino" estas
tuj klare al tiu, kiu lernis la sencon de la finaĵoj,
pri kia vakcino temas.
La
rapideco, laŭ kiu la angla evoluas, kaj la
emo de anglalingvaj aŭtoroj uzi slangajn
esprimojn eĉ en politikaj aŭ teknikaj
tekstoj kreas por ne-anglalingvanoj problemojn,
kiujn la aliaj lingvoj ne prezentas samgrade.
Dum freŝdata enketo 80% el la pridemanditaj
personoj, kvankam regule uzantaj la anglan en
sia profesia vivo, ne komprenis la frazon "Business
class is a tough act to follow" en artikolo
de International Herald Tribune pri la
seninteresiĝo de aviadil-uzantoj por flugoj
en unua klaso.
k)
Trudoj kaj malagrablaĵoj
Per
"trudoj" oni komprenu ĉi tie la
faktorojn proprajn al la alprenita lingva reĝimo,
kiuj efikas limige al libereco. La sistemoj kelklingva
kaj ĉiulingva, ekzemple, devigas
uzi ejojn ekipitajn por samtempa interpretado,
dum ĉe la sistemoj ununacilingva kaj
interlingva diskuto povas okazi en restoracio
aŭ ĉaspavilono, aŭ dum promeno
laŭrivera, same efike, kiel en konferenca
salono; ĝi same povas okazi kiam ajn, eĉ
dum elektra paneo. Kunsido uzanta unu el tiuj
du sistemoj povas okazi ie ajn sen granda kosto.
Kontraste, se organo de UN aŭ simila institucio
akceptas la inviton de ŝtato kunsidi en ties
lando, la elspezoj kreskas konsiderinde: necesas
transporti ampleksan personaron plus la ekipojn
necesajn por produkti dokumentojn en la diversaj
lingvoj, kaj antaŭvidi la kostojn ligitajn
al la vojaĝo kaj loĝado de la anoj de
la lingva servo.
Per
"malagrablaĵoj" oni komprenu ĉi
tie la aspektojn de la komunikada situacio, kiuj
kontraŭas la komforton, la bonan kvaliton
de la vivo. Multaj partoprenantoj en internaciaj
kunsidoj trovas malagrable devi tuttage surhavi
aŭdilojn kaj aŭdi alian voĉon ol
tiun de la parolanto. Oni nerve pli laciĝas,
se oni partoprenas kunsidon kun samtempa interpretado,
ol se oni ĉeestas unulingvan kunsidon. En
ĉi tiu kriterio estas inkluzivita ankaŭ
la plilaciĝo ligita al la devo ĉeesti
diskuton en lingvo, kiun oni ne perfekte komprenas
kaj en kiu la maniero prononci de diversaj partoprenantoj
ĝenas rektan komprenon, kio trudas al la
aŭskultantoj pli grandan streĉon por
sekvi, kiel la kunsido disvolviĝas.
l)
Verŝajna pligraviĝo de la malavantaĝoj
dum la venontaj dudek jaroj
La
sistemoj ununacilingva kaj interlingva,
pro sia naturo mem, ne riskas esti
elmetitaj al plimultiĝo de la malagrablaĵoj.
Sed la situacio tre malsamas tie, kie plurlingveco
estas praktikata. Neniu institucio alprenis dekomence
decidon fiksi limon al la nombro de lingvoj, kiuj
povas oficialiĝi. Ilia lingva reĝimo
do tre diferencas de tiu de la plurlingvaj ŝtatoj.
Malavantaĝoj multobliĝas tuj, kiam oni
pliigas la nombron de uzotaj lingvoj. Aldoni unu
lingvon ne reduktiĝas al aldono de unu unuo,
sed rezultigas multobligon de la nombro de lingvokombinoj,
por kiuj oni antaŭvidu la neceson traduki
kaj interpreti; tiu nombro respondas al la formulo
N (N-1). Se oni uzas 6 lingvojn, kiel en UN, 30
kombinoj estas necesaj; se oni uzas 20, kiel en
la nuna Eŭropa Unio, oni staras antaŭ
380 lingvokombinoj, same por parolaj intervenoj,
kiel por dokumentado kaj korespondado.
La
pligraviĝo de la malavantaĝoj koncernas
precipe Eŭropan Union, kiu troviĝas
antaŭ drama alternativo: ĉu protekti
demokration koste de malfacile subtenebla kresko
de la komplikoj kaj de la buĝeto, ĉu
alpreni pli normalan funkciadon, finance kaj organize
pli akcepteblan, sed malprofitan al demokratio.
Ek
de la aliĝo de dek novaj membroj en 2004,
la lingvaj problemoj kreskis, ĝis ili fariĝis
malfacile mastrumeblaj. Post sia fondo UN kaj
la institucioj ligitaj al ĝi sekvis la saman
vojon: iom post iom pliiĝis la nombro de
laborlingvoj. Kvankam kun ĉiu nove akceptita
lingvo la komplikoj serioziĝas, tamen la
procezo ne ŝajnas devi ĉesi: multaj
postulas pliampleksiĝon de la uzo de la germana,
jam parte uzata kiel laborlingvo, kaj tre aktiva
premgrupo strebas por ke la portugala, la hindia
kaj la japana ricevu oficialan statuson.
m)
Terminologiaj problemoj
Post
funda ekzameno de la problemo estis decidite ne
inkluzivi ĉi tiun kriterion. Estas ja ege
malfacile taksi la influon sur la diversajn lingvajn
reĝimojn de tiu aspekto
